Loading

Warunki spełnienia zaleceń ustawowych w planach pracy drużyn trakcyjnych.Praca pociągowa

dr inż. Ryszard Zalewski
adiunkt naukowo-badawczy w COBiRTK w Katowicach

 

"Trakcja i Wagony" Nr.11-12/1980

 

UKD:656.2.071.7:331.811]:351.83

Zorganizowanie dnia pracy, a następnie tygodnia i miesiąca, drużynom zatrudnionym w pracy pociągowej jest zadaniem o wiele trudniejszym niż zorganizowanie jej drużynom zatrudnionym w pracy manewrowej. Trudność ta polegają na tym, że trzeba uwzględnić długość drogi przejeżdżanej przez drużynę oraz czas potrzebny na przebycie tej drogi.
Podstawą do układania służb drużynom trakcyjnym jest rozkład jazdy pociągów przydzielonych do obsługi przez lokomotywownię. Rozkład jazdy pociągów tak pasażerskich, jak i towarowych charakteryzuje się nierównomiernością kursowania pociągów w dobie, w tygodniu i w miesiącu. Odjazdy (przyjazdy) pociągów występują więc w różnych okresach doby.
Długości trwania służb są zależne od obowiązującego w lokomotywowni czasu na przyjęcie i zdania pojazdu trakcyjnego, od obowiązującego na danej stacji czasu na dojazd do pociągu, na próbę hamulca i przygotowanie pociągu do odjazdu, od czasu jazdy pociągu, od czasu na przejście na stacji zwrotnej itp. W zależności od wielkości czasu, przejścia na stacji zwrotnej, służba może być o pracy ciągłej, gdy drużyna trakcyjna rozpoczyna i kończy pracę w lokomotywowni (stacji) macierzystej (lub na innej stacji i wraca jako pasażer) bez wypoczynku na stacji zwrotnej lub o pracy nieciągłej, gdy na stacji zwrotnej występuje obowiązkowy wypoczynek.
Służby o jednakowej długości, w przypadku pracy pociągowej, mogą występować tylko w wyjątkowych przypadkach. Ustawa dopuszcza długość czasu pracy w pracy tumusowej bez wypoczynku do 12 godzin. Nieregularnym długościom okresów pracy odpowiadać też będą nieregularnej długości okresy wypoczynku. Przepis zakłada, że wypoczynek ma trwać co najmniej tyle ile trwa poprzedzająca go ciągła praca, z tym że najkrótszy wypoczynek w miejscu zamieszkania wynosi 10 godzin. Natomiast obliczony odpowiednio wypoczynek poza miejscem zamieszkania nie powinien przekraczać 7 godzin. Ograniczenie tego wypoczynku do 7 godzin ma na celu zmniejszenie czasu pobytu drużyn trakcyjnych poza domem. Stąd teoretyczna, maksymalna długość służby wynosi 31 godzin; 12 godzin nieprzerwanej pracy przy prowadzeniu pociągu do stacji zwrotnej, 7-go-dzinny wypoczynek w lokomotywowni (stacji) zwrotnej, 12 godzin pracy przy prowadzeniu pociągu zwrotnego.
Ograniczenie czasu wypoczynku na stacji zwrotnej poza wcześniejszym powrotem pracownika do domu zwiększa również dyspozycyjność pracowników tej grupy. Organizator pracy drużyn trakcyjnych powinien więc tak postępować, aby sumaryczny czas pobytu drużyn trakcyjnych na stacjach zwrotnych dla danego turnusu był możliwie najmniejszy. Tym bardziej, że zastosowanie metod matematycznych i algorytmów umożliwia prawidłowe rozwiązanie zadania przydziału pociągów — np. do obsługi przez dwie lokomotywownię, pracujące według sposobu odcinkowego na wspólnym odcinku obsługi trakcyjnej, według kryterium najmniejszej sumy czasów pobytu drużyn trakcyjnych na stacjach zwrotnych — oraz prawidłowe powiązanie kolejno obsługiwanych pociągów. Planowana długość służby jest więc zależna od ustalenia przejść lokomotyw i drużyn na stacjach zwrotnych, gdyż pozostałe elementy czasu pracy są ustalone. 
Jeżeli ustalenie przejść drużyn na stacjach zwrotnych określa długości służb, to przyjęcie przejść na stacji macierzystej ustala następstwo służb i tworzy harmonogram służb.W pracy drużyn trakcyjnych zatrudnionych na manewrach stacyjnych cały okres pracy nocnej jest na ogół ujęty w jednej służbie. Natomiast w pracy pociągowej, ze względu na przypadkowe terminy rozpoczynania i kończenia służb, okres pracy nocnej może być podzielony na dwie służby, Z pierwszej części artykułu wiemy, że wypoczynek 24-godzinny zmienia następstwo służb. W każdym przypadku jest on zaliczany za wypoczynek obowiązkowy, który ma wystąpić raz w tygodniu, lecz aby mógł być zaliczony na wypoczynek niedzielny musi zaczynać się (i kończyć) w odpowiednim przedziale czasu. Ze względu na przypadkowe terminy rozpoczynania służb, nie zawsze wypoczynek może być zaliczony za wypoczynek w niedzielę, gdyż nie zawsze może zaczynać się w przedziale czasu między 6.00 a 8.00 godziną.
W pracy pociągowej wypoczynki nie będą również wielokrotne 12 czy 8 godzinom. Dla wypoczynków dłuższych niż 24 godziny szansa zaliczenia za wypoczynek niedzielny wzrasta,gdyż wzrasta przedział czasu, w którym może się on rozpoczynać. I tak, dla wypoczynku t zawartego w przedziale od 24 do 30 godzin interwał czasu rozpoczynania wypoczynku wynosi od (30 — t) godziny (doby poprzedniej) do 8 godziny doby następnej; dla 30 godz < 46 godz. ten interwał wynosi od (54 — t) godz. do 8 godz., a od t > 46 godz. każdy wypoczynek może być zaliczony na wypoczynek niedzielny. Jaka minimalna liczba tych wypoczynków powinna być w harmonogramie służb, aby wolna niedziela przypadała każdej drużynie co najmniej raz na trzy tygodnie.
Każda służba harmonogramu w planie pracy drużyny trakcyjnej powtarza się co c dni, gdzie c jest długością harmonogramu (cyklu) pracy drużyn trakcyjnych. (Przy pracy na trzy zmiany i stałych drużynach trakcyjnych harmonogram służb drużyn jest trzykrotnie dłuższy od harmonogramu pracy pojazdów trakcyjnych: c = 3 p, gdzie: p — długość harmonogramu pracy dojazdów trakcyjnych w dobach). Z biegiem służb zmieniają się dnie tygodnia. Na jakie dni tygodnia i w jakim cyklu będą przypadały i powtarzały się okresy wolne od pracy? Odpowiedź na to pytanie daje tablica 1.
Przy długości cyklu 3 doby liczba służb drużyn trakcyjnych wynosi 3. Jeżeli np. pierwsza służba w planie pracy drużyny trakcyjnej przypadnie na pierwszy dzień tygodnia, to następny dzień, na który przypadnie ta sama służba, będzie czwartym dniem tygodnia (1 + 3 = 4), a następnym dniem będzie siódmy dzień tygodnia. Pierwsza służba trafi znów na pierwszy dzień tygodnia po upływie 21 dni (3 x 7). Aby warunek wolnej, raz na trzy tygodnie, niedzieli był spełniony w planach pracy drużyn trakcyjnych, to dla danego rozpatrywanego przykładu wystarczy, aby był tylko jeden okres wolny od pracy, który spełnia wymienione wcześniej warunki. Ogólnie, liczba odpowiednich okresów wolnych od pracy w harmonogramie pracy drużyn trakcyjnych, które spełnią w planach pracy warunek wolnej raz na
trzy tygodnie niedzieli, powinna wynosi gdzie c — długość cyklu.

 

Rys.1

Tablica 1

Liczba pojazdodób p Długość cyklu służb c=3p (dób) Kolejność następowania wolnych
od pracy dni tygodnia
dla danego c
Długość cyklu
zmian dni tygodnia
T (w dniach)
numery dni tygodnia  
1 3 1 4 7 3 6 2 5 21
2 6 1 7 6 5 4 3 2 42
3 9 1 3 5 7 2 4 6 63
4 12 1 6 4 2 7 6 3 84
5 15 1 2 3 4 5 6 7 105
6 18 1 5 2 6 3 7 4  
7 21 1
2
7
1
2
7
1
2
7
1
2
7
1
2
7
1
2
7
1
2
7
21

 

Z tablicy 1 wynika również, że należy unikać cykli służb podzielnych przez 7, ponieważ w planie pracy drużyn trakcyjnych poszczególne służby będą przypadały ciągle na jeden i ten sam dzień tygodnia, a więc warunek wolnej niedzieli nie może być spełniony w żadnym przypadku dla wszystkich drużyn trakcyjnych.
Jak wiadomo, drużyny obsługujące pojazd trakcyjny mogą być stałe lub zmienne. Przy obsłudze pojazdów trakcyjnych przez drużyny stałe, obieg pojazdów trakcyjnych i drużyn jest jednakowy. Obieg drużyn i obieg pojazdów są więc wzajemnie uzależnione. Dlatego harmonogram pracy drużyn trakcyjnych układa się na kanwie wcześniej ułożonego harmonogramu pracy pojazdów trakcyjnych, w którym liczba niezbędnych do obsługi pojazdów trakcyjnych dla danych warunków jest zminimalizowana. Jeżeli tak sporządzony harmonogram pracy drużyn trakcyjnych nie będzie odpowiadał zaleceniom ustawowym o czasie pracy i wypoczynku drużyn, to musi on ulec zmianie, a jednocześnie musi ulec zmianie wykres pracy pojazdów trakcyjnych.
Na rysunku 1 przedstawiono harmonogram pracy stałych drużyn trakcyjnych o cyklu 9-dniowym, natomiast charakterystyka harmonogramu ujęta jest w tablicy 2. Z charakterystyki tej wynika, że poszczególne służby rozpoczynają i kończą się w różnych, nawet niedogodnych okresach doby; długość służb i czasy pracy są różne i że spełnione jest następstwo służb nocnych.
Aby plan pracy%drużyn trakcyjnych spełniał warunek wolnej raz na trzy tygodnie niedzieli, w opracowanym harmonogramie musza byćtrzy okresy wolne od pracy spełniające

warunek wypoczynku niedzielnego. Tymii okresami są: okres od godz. 6.30 doby pierwszej do godz. 4.00 doby trzeciej, wynoszący 45,5 h; okres ód godz. 22.30 doby piątej do godz. 17.00 doby siódmej, wynoszący 43 h; o-kres od godz. 6.30 doby ósmej do godz. 15.00 doby dziewiątej, wynoszący 34,5 h. Wszystkie te Okresy spełniają warunek wypoczynku niedzielnego, a więc plan pracy spełni wymogi w zakresie wypoczynku drużyn trakcyjnych średnio raz na trzy tygodnie.
Czy pracując według tego harmonogramu pracy zatrudnione drużyny trakcyjne wypracują w okresie obrachunkowym nominalną liczbę godzin? Czas pracy według harmonogramu wynosi 51 h na dobę. Dla 28-dniowego miesiąca lutego czas do przepracowania według harmonogramu wyniesie 51 h x 28 = 1428 h. Przy minimalnej liczbie godzin wynoszącej 184 h, liczba drużyn, która wypracuje nominalną liczbę godzin w danym miesiącu wyniesie 1428 :184 =. 7,76, wobec zatrudnionych 9.

Tablica 2

Nr służby Począte godz.
min
Koniec godz.
min
Czas trwania
(h)
Czas pracy
(h)
Uwagi
9/1 15.00 6.30 15,5 10,5 odpoczynek na stacji zwrotnej od 20.30 do 1.30
3 4.00 15.80 11,0 11,0  
4 6.30 17.00   10,5  
5 7.00 22.00 15,0 12,0 odpoczynek na stacji zwrotnej od 12.30 do 15.30
7/8 17.00 6.30 13.5 7,0 odpoczynek na stacji zwrotnej od 20.30 do 3.00
Ogółem czas pracy w dobie 51,0  

Przedstawiony harmonogram pracy stałych drużyn trakcyjnych nie zapewnia więc zatrudnionym drużynom wypracowania nominalnej, liczby godzin. Układając szczegółowy plan pracy drużyn trakcyjnych, należy w tym przypadku przewidzieć dodatkowe zatrudnienie poszczególnym drużynom.
Jeżeli natomiast odstąpjć od zasady stałych drużyn trakcyjnych i przejść na obsługę lokomotyw drużynami zmiennymi, to otrzymany harmonogram (rys. 2), o cyklu 8-dobowym, według którego drużyny trakcyjne wypracują liczbę godzin najbardziej zbliżoną do nominalnej.

 

Rys. 2

 

Przedstawiony harmonogram spełnia wymogi dotyczące następstwa służb nocnych, okresów pracy oraz wypoczynku zwykłego i długiego. Dwa długie wypoczynki — 34,5 h i 24,0 h — spełniają warunek wypoczynku niedzielnego; wypoczynek 30,0 h zasadniczo nie spełnia tego warunku, ale — ponieważ wolna jest cała doba można by uznać, że wypoczynek niedzielny istnieje.
Podsumowując powyższe należy stwierdzić, że opracowywane plany pracy drużyn trakcyjnych zatrudnionych w pracy pociągowej nie zawsze mogą spełniać jednocześnie wszystkie zalecenia ustawowe. Koniecznie w planach tych muszą być spełnione warunki gwarantujące bezpieczeństwo ruchu pociągów, a mianowicie długości okresów pracy i występujących po nich minimalnych wypoczynków. Obowiązkowe spełnienie warunku następstwa służb nocnych spełni automatycznie, i w tym przypadku, warunek długiego wypoczynku co najmniej raz w tygodniu.
Ze względu na różnej długości okresy pracy drużyn trakcyjnych, zatrudnionych w pracy pociągowej, a zasadniczo różniące się od okresów pracy pracowników zatrudnionych w przemyśle, czy też administracji — opracowanie harmonogramów pracy drużyn trakcyjnych, zapewniających następnie opracowanie planów pracy tylko na-nominalną liczbę godzin pracy w danym okresie obrachunkowym, jest prawie niemożliwe. Nawet opracowanie planu pracy na nominalną liczbę godzin nie da w konsekwencji pracownikowi, przy końcu okresu obrachunkowego, przewidzianej nominalnej liczby godzin pracy, z powodu:
— odwoływania stałych i uruchamiania dodatkowych pociągów,
— zmiany poszczególnych elementów składowych czasu obrotu drużyny trakcyjnej, wynikających z zakłóceń w procesie przewozowym.
Opracowany plan pracy drużyn trakcyjnych, spełniający warunki bezpieczeństwa ruchu kolejowego i w możliwie największym stopniu pozostałe zalecenia, może być podstawą do realizacji Obsługi trakcyjnej, z tym że kierownictwo lokomotywowni musi na bieżąco korygować pracę drużyn trakcyjnych, dążąc do zapewnienia każdej drużynie przepracowania nominalnej liczby godzin oraz zapewnienia odpowiedniej liczby wolnych niedziel.